Negeerde de Cass Review 98 procent van de studies?

Wat wordt er beweerd

Op 30 april 2024 publiceerde Transgender Netwerk het artikel ‘Waarom de Nederlandse transgenderzorg niet beter wordt door het Cass rapport’. Daarin staat: “Het rapport negeert bijna al het bestaande onderzoek naar transgenderzorg met het argument dat ze geen dubbelblinde studies met controlegroepen hebben.” Volgens de organisatie zijn zulke studies met puberteitsremmers niet mogelijk en onethisch, en hebben de bestaande onderzoeken ‘stuk voor stuk’ de peer-review van wetenschappelijke tijdschriften doorstaan.

Dezelfde bewering ging in april 2024 internationaal rond met een getal erbij. Factchecker Full Fact legde vast dat de Britse organisatie TransActual schreef dat de bevindingen berustten op het ‘uitsluiten van 98% van het relevante bewijs’ (vertaald), dat de Nieuw-Zeelandse beroepsvereniging PATHA sprak van ‘101 van de 103 studies’ die waren weggegooid (vertaald) en dat het Britse parlementslid Dawn Butler op 15 april 2024 in het Lagerhuis zei dat ongeveer honderd studies niet in het rapport waren opgenomen.

Wat de bronnen zeggen

De aantallen in de reviews zelf

De Cass Review liet de Universiteit van York systematische reviews uitvoeren. Twee daarvan gaan over de medische behandeling: één over puberteitsremmers en één over genderbevestigende hormonen. De samenvattingen geven de aantallen.

• Puberteitsremmers: 50 studies opgenomen. Eén studie kreeg de beoordeling hoge kwaliteit, 25 matige kwaliteit en 24 lage kwaliteit.
• Hormonen: 53 studies opgenomen. Eén studie kreeg de beoordeling hoge kwaliteit, 33 matige kwaliteit en 19 lage kwaliteit.
• Samen: 103 studies, waarvan 2 van hoge, 58 van matige en 43 van lage kwaliteit.

Alle 103 studies zijn beoordeeld. In de samenvatting van de resultaten (de synthese) zijn de studies van hoge en matige kwaliteit meegenomen: 60 van de 103, dat is 58 procent. De 43 studies van lage kwaliteit zijn wel beoordeeld, maar niet in de synthese gebruikt. Het getal 98 procent komt uit de 101 studies die niet de hoogste beoordeling kregen. Wie dat ‘uitgesloten’ noemt, telt de 58 studies van matige kwaliteit mee die juist het grootste deel van de conclusies dragen.

Geen eis van dubbelblind onderzoek

De reviews beoordeelden de kwaliteit met een aangepaste versie van de Newcastle-Ottawa-schaal. Dat is een instrument voor observationeel onderzoek, niet voor gerandomiseerde studies. De opgenomen studies waren cohortstudies, cross-sectionele studies en voor-na-studies. De twee studies met de hoogste beoordeling waren zelf observationeel: een cross-sectionele studie en een cohortstudie. Volgens Full Fact vertelde hoogleraar Catherine Hewitt, een van de auteurs, dat de onderzoekers helemaal geen relevante gerandomiseerde studies hadden gevonden. Full Fact citeert ook de Review zelf: er werden geen gerandomiseerde studies gevonden, ‘maar andere soorten studies werden opgenomen als ze goed waren opgezet en uitgevoerd’ (vertaald).

Full Fact beoordeelde de bewering op 20 mei 2024 als misleidend. Dawn Butler corrigeerde haar uitspraak in het parlement, zo meldde haar kantoor op 22 april 2024 aan Full Fact, en schreef daarna op X dat zij het Lagerhuis onbedoeld had misleid met een cijfer uit een briefing van Stonewall. TransActual haalde de 98 procent uit zijn verklaring. Het artikel van Transgender Netwerk stond op 10 oktober 2026 nog met deze zin online.

Peer-review is geen kwaliteitskeurmerk

Dat een studie door peer-review is gekomen, zegt dat een tijdschrift haar publicabel vond. Het zegt niet hoe zeker de uitkomst is. Daarvoor dient een systematische review: die weegt per studie de opzet, de vergelijkingsgroep, de follow-up en de uitval. De Nederlandse Gezondheidsraad gebruikte in zijn advies van 30 juni 2026 onder meer deze twee York-reviews en kwam tot dezelfde typering: de bewijskracht is ‘laag tot zeer laag’, omdat het onderzoek alleen uit observationele studies bestaat, de meeste zonder goede controlegroep.

Wat hierbij hoort

Er is serieuze kritiek op de werkwijze van York, en die verdient een eerlijke weergave. De sterkste komt uit het rapport van McNamara en collega’s (Yale Law School, 2024). Zij schrijven dat de onderzoekers in hun vooraf geregistreerde protocol een ander beoordelingsinstrument hadden aangekondigd en zonder toelichting overstapten op een zelf aangepaste Newcastle-Ottawa-schaal, met een grens die de critici willekeurig noemen. Studies van lage kwaliteit hadden volgens hen apart geanalyseerd moeten worden in plaats van buiten de synthese te blijven. Een groep rond Noone kwam in 2025 in een wetenschappelijk tijdschrift tot een hoog risico op vertekening in alle zeven reviews.

Die kritiek gaat over de vraag of 43 studies terecht buiten de synthese bleven. Ook het Yale-rapport zegt niet dat 98 procent is genegeerd. Het schrijft wel dat de Review aandringt op bewijs van ‘hoge kwaliteit’, dat meestal uit gerandomiseerde studies komt en dat in dit vakgebied volgens de auteurs niet haalbaar is. Dat studies buiten de synthese bleven, schrijft het toe aan de aangepaste Newcastle-Ottawa-schaal, niet aan een eis van dubbelblind onderzoek. Er is bovendien weerwoord: Cheung en collega’s noemen veel van de methodologische bezwaren in het vakblad van de York-reviews ongegrond en wijzen erop dat het Yale-rapport niet door vakgenoten is beoordeeld en voor juridisch gebruik is geschreven.

Transgender Netwerk heeft op één punt gelijk. Dubbelblind onderzoek met een placebo is bij puberteitsremmers niet uitvoerbaar, omdat het effect zichtbaar is. De Gezondheidsraad zegt hetzelfde. Alleen heeft de Cass Review die eis niet gesteld. Onbeantwoord blijft wat de 43 studies van lage kwaliteit aan het beeld hadden veranderd: volgens het Yale-rapport is een gevoeligheidsanalyse daarvan niet uitgevoerd. Het rapport noemt één uitgesloten studie die een daling van depressie en suïcidaliteit rapporteerde. Meer over het bewijs zelf staat in de weerlegging over de wetenschappelijke onderbouwing van genderzorg voor jongeren; de kwaliteit van richtlijnen komt aan bod bij de WPATH-richtlijn.

Conclusie

De Cass Review heeft niet bijna al het onderzoek genegeerd. De reviews van York beoordeelden alle 103 studies en gebruikten er 60 voor hun conclusies. Dubbelblind onderzoek was geen voorwaarde; de best beoordeelde studies waren observationeel. Over de 43 studies die buiten de synthese bleven, bestaat een inhoudelijk debat tussen methodologen. Dat is iets anders dan de bewering van Transgender Netwerk, en die bewering is onjuist.